Haarlem Hoofdstad van de
Provincie Noord-Holland
Haarlem komt rond 900-950 voor het eerst als nederzetting in de bronnen voor. Er is dan sprake van drie boerderijen in 'Haralem'. De naam Haarlem betekent vermoedelijk huis op hoge, met bossen begroeide zandgrond. De graven van Holland hadden er een versterkte woning, van waaruit ze hun grondbezit lieten beheren.
De geschiedenis van Haarlem gaat volgens andere bronnen terug tot de elfde eeuw. Toen ontstond aan het Spaarne een vroonhoeve. Deze groeide in de 12e eeuw uit tot een landsheerlijk grootlandbouwbedrijf. Dit was een versterkt complex. In de voorhof van dit complex groeide een nederzetting, die uiteindelijk de kiem werd van het nieuwe Haarlem. In 1245 verkreeg deze nederzetting stadsrechten.
In die tijd was en werd Haarlem een belangrijk en welvarend industriecentrum.
De oorspronkelijke boerenbevolking had zich in de periode daarvoor meer op handel en bedrijf toegelegd. Dit kwam onder meer doordat Haarlem gunstig aan een oude noord-zuidverbinding over land was gelegen. Ook het Spaarne was een goede verbinding, maar dan over water.
Er waren brouwerijen, de lakennijverheid werd met grote toewijding uitgevoerd, de zeepziederij bracht goede produkten voort, de scheepsbouw en de blekerij waren in wijde omgeving bekend en van de diensten werden dankbaar gebruik gemaakt. Voorts was Haarlem een belangrijke marktplaats. Van heinde en verre werden produkten naar de diverse markten aangevoerd en werden daar verhandeld.
Rond 1428 werd de
stad door de troepen van Jacoba van Beieren belaagd. Het feit, dat Haarlem de
zijde van de Kabeljauwen tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten had gekozen
was daarvan de oorzaak.
De stad was ook betrokken bij de opstand van het kaas- en broodvolk.
In juli 1572 sloot de stad zich bij de Geuzen aan, toen deze daar vaste voet aan wal kregen. De wraak van de Spanjaarden was niet mis. In 1573 moest de stad
zich overgeven aan de legers van Don Frederik van Toledo, die de bezetters uitmoordde en vervolgens de bevolking uitschudde.
Lange tijd bleef de stad een Spaanse enclave in een voor de rest door de Staten van Holland veroverd land. Dat waren vreselijke tijden voor de bevolking.
Door de pest en hongersnood ontstond een vrijwel onhoudbare toestand. Door het sluiten van het "Akkoord van Veere" (januari 1577) ging de druk wat van de ketel. In dit akkoord werd een aantal verdraagzaamheids afspraken vastgelegd, waardoor twee godsdiensten (protestant en katholiek )naast elkaar zouden kunnen bestaan. In 1579 werd in de zogenaamde "Haarlemse Noon" dit verdrag geschonden en werd de uitoefening het katholieke geloof officieel verboden.
Het in 1559 gevestigde Bisdom Haarlem ging daarbij voorlopig verloren.
De 17e eeuw werd een bloeitijd voor de stad. De 18e eeuw gaf weer een verregaande periode van verval.
Pas tegen het eind van de 19e eeuw herleefde de welvaart. Dit kwam mede door de het herstel van het bisdom Haarlem. In 1853 werd Haarlem weer de zetel van een rooms-katholieke bisschop.
Sinds 1742 was ook al zetel van de bisschop van de oud-katholieke kerk.
Het centrum van Haarlem wordt beheerst door een schitterende centraal plein, de Grote Markt. Aan dit plein zijn enkele gebouwen van bijzondere historische waarde gevestigd. Het stadhuis, de St- Bavo, de Vishal en de Vleeshal bepalen grotendeels het karakter van de bebouwing.
De oudste delen van het stadhuis dateren uit de 14e eeuw en zijn zowel aan de buiten- als binnenzijde interessant.
De toren op de rechterhoek is in 1914 gebouwd naar het voorbeeld van de "Pandpoort" uit de 15e eeuw. De doorgang leidt naar "het Pand". Dat is een 15e eeuwse kloostergang.
De grote of St.-Bavokerk is herhaaldelijk gerestaureerd sinds 1876. Het is een laat-gotische kruisbasilica met in het centrum een slanke kruistoren.
Veel van het meubilair dateert van voor de beeldenstorm.
Haarlem kent ook een groot aantal oude gevels, poortjes en hofjes.
De oudste kern van de
stad ligt in een scherpe bocht van het Spaarne.
In de 14e eeuw breidde de stad meest uit in oostelijke richting. Later ook naar het zuiden.
Na het beleg in 1572/1573 en de grote brand in 1576 beleefde de stad een economische opbloei. Als gevolg daarvan vond er een uitbreiding plaats naar het noorden. Dat voltrok zich grotendeels in de 17e eeuw.
De groei in noordelijke en zuidelijke richting werd tenslotte het sterkst. Daardoor heeft de huidige plattegrond een wat langwerpige vorm, die evenwijdig met de kustlijn loopt. De uitbreiding naar het noorden was zo sterk, dat de gemeenten Schoten en een deel van Spaarndam moesten worden geannexeerd.
Later kwamen Santpoort en Schalkwijk aan bod.
De oude stadswallen zijn deels herschapen in plantsoenen.
De bospartijen van het beroemde Haarlemmerhout werden in 1827 opnieuw aangelegd door architect Zocher en ze zijn in 1959 weer hernieuwd.
Het belang van Haarlem werd niet in de minste plaats aangeduid door de benoeming als hoofdstad van de Provincie Noordholland.
Meer bekendheid van Haarlem kunt u verkrijgen middels de Cultuur en Geschiedenis in Haarlem.
U kunt een deel ervan onder andere vinden in:
Het Frans Hals Museum
Groot Heiligland 62.
Geopend: maandag t/m zaterdag van 11.00-17.00 uur, op zon- en feestdagen van 12.00-17.00 uur.
Op 25 december en 1 januari gesloten.
Frans Hals leefde van 1580 tot 1666. Hij is vooral bekend als Noord-Nederlands portret- en genreschilder en behoort met Rembrandt en Vermeer tot de grootmeesters van de 17de-eeuwse Hollandse schilderkunst.
Waarschijnlijk was Frans Hals een leerling van Carel Mander. Zijn oeuvre bestaat uit ongeveer 200 portretten en 50 portretachtige genrevoorstellingen.
Zijn eerste gedateerde werk is een fragment van het Portret van Jacobus Zaffius uit 1611.
Het vroegste schuttersstuk, de Maaltijd van officieren van de St.-Jorisdoelen uit 1616, vertoont de kenmerken van een rijp meesterwerk.
Tussen 1616 en 1664 heeft Hals negen grote groepsportretten geschilderd. Twee groepsportretten uit 1664, dat van de Regenten en van de Regentessen van het oudemannenhuis, kunnen vergeleken worden met het latere werk van Titiaan en Rembrandt.
De schilderijen vóór 1625 zijn kleurig, maar vrij zwaar van toon, met zwarte en rode accenten.
De tussen 1625 en 1640 ontstane werken kunnen tot een blonde periode gerekend worden, waar in het stralend open licht en de uitbundigheid overheersen.
Na 1640 neemt de voorliefde voor bonte kleuren gaandeweg af en sindsdien overheersen zwarte kostuums met witte kragen en effen bruingrijze achtergronden. In zijn laatst geschilderde portretten gaat het zwart en wit met een enkele toets oker en rood geheel overheersen.
Het Archeologisch Museum,
Grote Markt 18.
In de kelder onder de Vleeshal is het Archeologisch museum Haarlem ondergebracht.
In de ruimte zijn, gerekend vanaf de prehistorie, archeologische opgravingen uit Haarlem te zien.
Geopend: woensdag t/m zondag van 13.00-17.00 uur.
De Verweyhal,
Grote Markt 16.
Op de 1e etage van het monumentale pand op de hoek van de Grote Markt en de Grote Houtstraat werd in 1993 de Verweyhal geopend. Het is een museum rondom de Haarlemse schilder Kees Verwey. Naast het werk van Kees Verwey zijn er klassieke en moderne kunstwerken van o.a. Leo Gestel, Jan Sluyters en Isaac Israëls te zien. Het museum heeft daarnaast een schitterend dak terras.
Geopend: maandag t/m zaterdag van 11.00-17.00 uur, op zon- en feestdagen van 12.00-17.00 uur.
Het Teylers Museum
Spaarne 16.
Dit is het oudste openbare museum van Nederland (geopend in 1784) biedt onderdak aan een internationaal befaamde verzameling Italiaanse, Franse en Nederlandse tekeningen en prenten. In een originele 19e eeuwse presentatie vindt u er werk van Nederlandse schilders uit de Romantische en Haagse school. Tevens worden er belangrijke collecties fossielen, mineralen, natuurkundige instrumenten, munten en penningen gepresenteerd, dat alles in 18e en 19e eeuwse architectuur. Er is ook een grote wetenschappelijke bibliotheek. In maart 1996 opende het museum een nieuwe vleugel. Naast een prentenkabinet is er ruimte voor een tentoonstellingszaal, een boekenkabinet, een educatief paviljoen voor kinderen en een museumcafé met uitzicht op de fraaie binnenstadstuin.
Geopend: dinsdag t/m zaterdag van 10.00-17.00 uur. Op zon- en feestdagen 12.00-17.00 uur.
Op 25 december en 1 januari gesloten.
De Vishal
Eveneens op de Grote
Markt ligt, vastgebouwd aan de noordzijde van de Grote of St. Bavokerk.
De Vishal bezit sfeervolle expositieruimtes en biedt plaats aan wisselende tentoonstellingen.
Geopend: maandag t/m zaterdag van 11.00-17.00 uur, op zon- en feestdagen van 13.00-17.00 uur.
Op 25 december en 1 januari gesloten.
Het Stadhuis,
Grote Markt.
Van oorsprong is dit een 13e eeuws jachtslot van de graven van Holland met de zogenaamde ‘Gravenzaal’.
Deze heeft een zware gotische balkenzoldering en daarnaast een serie 16e eeuwse gravenportretten.
Rondleidingen door het stadhuis: op aanvraag.
De Grote of St. Bavokerk,
Dit is een laat-Gotische kerk (1370-1520) met een fraaie kruisingtoren.
In het interieur vindt u een vroeg 16e eeuws koperen koorhek, het graf van Frans Hals, koorbanken uit 1512 en het beroemde Muller orgel uit 1738
Het Muller orgel is een van de grootse Orgels van Nederland ooit bespeeld door de jonge Mozart.
In de periode van half mei tot half oktober wordt het orgel, elke dinsdag om 20.15 uur, door telkens een andere organist bespeeld.
In de maanden juli, augustus en september vinden deze bespelingen tevens op donderdagen, om 15.00 uur plaats.
Geopend: dagelijks 10.00-16.00 uur, september t/m maart 10.00-15.30 uur.
Op zondag voor bezichtiging gesloten.
Ingang: Oude Groenmarkt 23.
De Hoofdwacht,
Grote Markt 17.
De Hoofdwacht is een van de oudste monumenten van Haarlem. Allerlei gegevens en bouwsporen duiden erop dat dit pand in de 13e eeuw gebouwd is
en eigenlijk het oudste stadhuis van Haarlem is.
Het huidige stadhuis is pas rond 1350 als zodanig in gebruik genomen.
Vanaf 1350 is de hoofdwacht onderdak geweest voor verschillende belangrijke Haarlemse families, drukkerijen, winkels en bierkelders.
In 1755 kocht de gemeente "het oude raadhuis" als wachtgebouw voor de schutterij en de naam is geboren.
Vanaf 1919 wordt de Hoofdwacht gehuurd door de vereniging Haerlem.
Geopend: 24 april t/m de laatste zondag van september, zaterdag en zondag van 13.00-17.00 uur.
Kathedrale Basiliek St. Bavo,
Leidsevaart 146.
Grote Kruisbasiliek met koepel, gebouwd tussen 1895 en 1906 in een stijl die de overgang vormt van neogotiek naar moderne bouwkunst. Bisschopskerk met schitterende glas in loodramen, beelden en wandschilderingen. Zeer bijzondere schatkamer, waarin een belangrijke verzameling kerkelijke gebruiksvoorwerpen in de sacristie is ondergebracht. Naast eigendommen van de kathedraal worden voorwerpen uit het voormalige Groot Seminarie Warmond tentoongesteld. De rijke collectie bestrijkt een periode van vijf eeuwen en bevat voorbeelden van vrijwel alle stijlen. Bijzonder zijn de liturgische gewaden, waarvan het kostbare borduurwerk uit het begin van de 16e eeuw dateert. In de periode april tot oktober wordt het grote orgel elke zaterdag bespeeld. Aanvang van de concerten: 15.00 uur. Onder leiding van een gids worden op een aantal zondagen in het zomerseizoen de torens van de kathedraal beklommen.
Kathedraal en schatkamer geopend: april t/m oktober op maandag t/m zaterdag van 10.00-12.00 uur en 14.00-16.30 uur.
Op zondag van 14.00-16.30 uur
Tevens in herfst- en kerstvakantie geopend.
De Vleeshal,
Op de Grote Markt is de door de Vlaming Lieven de Key ontworpen.
De Vleeshal (Unesco monument), is een prachtig voorbeeld van Hollandse Renaissance bouwstijl uit de beginjaren van de 17e eeuw.
Er worden wisselende tentoonstellingen in gehouden.
Geopend: maandag t/m zaterdag van 11.00-17.00 uur , zon- en feestdagen van 13.00-17.00 uur.
Op 25 december en 1 januari gesloten.