De Sahara
Van Paradijs tot Woestijn
In een groot deel van het Afrikaanse continent zijn thans immens grote woestijnen aanwezig. De Sahara is daar een van. Eigenlijk is het onvoorstelbaar, maar
wetenschappers hebben door onderzoeken aan kunnen tonen, dat deze bizar grote woestijn eens een heus paradijs herbergde.
De Sahara is nu een van de meest ongastvrije gebieden op aarde. Het geeft echter bij mondjesmaat een deel van zijn geheimen weer.
In afgezonderde woestijnpoelen leven heel kleine krokodillen, die zich onmogelijk over een grote afstand door de woestijn hebben kunnen verplaatsten om er te komen. Hoe zijn ze daar dan gekomen kun je je dan afvragen.
Mogelijk heeft de mens hierbij echter een rol gespeeld. In de woestijn heeft men ook zeer oude geraamten van olifanten, giraffen, antilopen en andere dieren gevonden op duizenden kilometers afstand van hun huidige leefgebieden. Ook heeft men er menselijk overblijfselen aangetroffen, die duizenden jaren oud zijn. Daarbij werden primitieve werktuigen aangetroffen. Op enkele plaatsen zijn ook rotsschilderingen gevonden.
Sommige figuren laten kudden met vee zien. Andere zijn afbeeldingen van de jacht op dieren. Ook worden een soort paardenrennen en dansen weergegeven.
Pas de laatste tientalle jaren is de Sahara als archeologisch gebied interessant geworden en zijn de onderzoeken gaandeweg uitgebreid.
Bij onderzoeken in nu droge ravijnen van rivieren, die duizenden jaren geleden door diepe rivieren in de grond zijn uitgesleten, hebben archelogen werktuigen gevonden van uit de oudste periode van het stenen tijdperk. Men schat de ouderdom op zo'n 500.000 jaar.
Men denkt ook, dat de jongste periode van het Stenen Tijdperk tussen 8000 en 6000 jaar voor de huidige jaartelling o.a. in de Sahara is begonnen.
Dat gebeurde in een
tijd, dat de Sahara een bijzonder regenrijk gebied werd. De vele regen heeft
zelfs op sommige plaatsen ondiepe binnenzeeën doen
ontstaan.
De
vindplaatsen van voormalige kustgebieden in de Sahara zijn daar een stille
getuige van.
In die tijd begonnen zich hoger ontwikkelde volken uit alle streken zich naar dit vruchtbare gebied te verplaatsen.
Deskundigen vermoeden nu, dat de Sahara een lange periode een dicht bevolkt gebied op aarde is geweest.
De ontstane volksgemeenschappen zullen naar men nu aanneemt aan de hand van de vondsten een redelijke vorm van organisatie en ontwikkeling hebben gekend.
Rond 2000 jaar voor de jaartelling begon de Sahara echter te verdrogen. De echte oorzaken voor deze klimaatwijziging blijven grotendeels in duisternis gehuld.
Mogelijk is een grote wijziging van de verdeling van de hoge en lagedrukgebieden er een oorzaak van geweest. De toenemende onvruchtbaarheid van het
gebied kan echter ook veroorzaakt zijn door de mensen, die er woonden.
De ontelbare kudden van runderen en geiten moeten enorme hoeveelheden gewassen hebben verslonden. Mogelijk is de natuur door deze alsmaar durende overconsumptie niet goed bestand geweest. Nog waarschijnlijker hebben die twee redenen zich samengebundeld tot de teloorgang van deze paradijselijke plaats.
Hoe het ook is gebeurd van lieverlee veranderde de Sahara van een paradijselijk oord in de barre onherbergzame woestenij, die we nu kennen.
In de huidige wereld hebben we daar nauwelijks weet van. De Sahara geniet bij ons nu eigenlijk alleen enige bekendheid vanwege de rally's die er jaarlijks voor allerlei gemotoriseerde verhikels worden gehouden. Mogelijk dat in de randgebieden ook wat jachtpartijen worden georganiseerd en dat is het dan.
Eigenlijk is het vreemd, dat de immens grote Sahara vanwege het grote ruimtegebrek en de voortdurende hongersnood op aarde niet weer ontgonnen wordt.
Met de huidige stand van de techniek zou dat best een haalbare zaak kunnen zijn. De bewijzen ervoor zijn op diverse plaatsen in Israel volop voorhanden.
Het grote gebrek is natuurlijk water.
Echter met een flink stuk goed wil en een grote imvestering in mankracht en uiteraard geld, zou men het thans overtollige water in West Europa best naar de Sahara kunnen transporteren. De eventuele kosten aan verbeteringen aan afwatering van de rivieren en dijkverzwaringen langs de Noordzee kunnen wij ons in Nederland dan leuk besparen.
Hoe het daar naartoe gebracht moet worden zult u zich dan afvragen.
Logischerwijs zou een continu transport via pijpleidingen een meest voor de hand liggende oplossing kunnen zijn.
Met een aanpassing zou je dan ook gelijktijdig de overschotten aan mest met het water mee kunnen transporteren. Dan sla je meerdere vliegen in 1 klap.
Een dergelijk vermetel plan lijkt mij persoonlijk best een nuttige en in elk geval hoopvolle zaak. Wellicht is het ook beter de nu in de ruimtevaart verkwanselde gelden te stoppen in het leefbaar houden van de aarde voor mens, dier en plant. Op de lange duur zal de mensheid daar meer bij gebaat zijn denk ik zo.
Voor een dergelijke aanpak zijn op waarschijnlijk meer plaatsen geschikt. Het aantal woestijnen is enorm groot. De uitdaging en de kansen om daar nu eens iets mee te gaan doen, behalve het meest ontoegankelijke stukje te bezoeken als uitdaging bij een overlevingstocht, is wellicht nu aanwezig voor de mensheid.
Bijkomend voordeel van het weer leefbaar maken van de woestijnen zal mogelijk een terugdringen van de doorgaande temperatuurstijgingen over heel de wereld zijn. Als we het nu goed aanpakken, dan kunnen de lieslaarzen wellicht gewoon op zolder blijven!
Zo'n grootschalig plan zal, zo bedenk ik mij, niet een twee drie kunnen worden uitgevoerd.
Mogelijk is de gedachte er aan echter alleen al een aanzet tot nader onderzoek. In ieder geval zou je er over van gedachten kunnen wisselen.
In het Gastenboek kunt u er uw mening over weergeven als u dat wilt.
Tot zover een wat oppervlakkige en deels wat futuristische benadering van dit onderwerp. Hieronder gaat het verhaal verder met een wat diepgaander benadering, die meer dan het bovenstaande op de naakte feiten is gebaseerd.
In zijn algemeenheid is de Sahara het grootste woestijngebied op aarde. Bijna een vierde deel van het Afrikaanse continent wordt erdoor bedekt.
Het strekt zich uit in het westen vanaf de Atlantische Oceaan tot aan ongeveer de Nijl in het oosten. De noordgrens van het gebied volgt globaal het Atlasgebergte en voor een deel de Middellandse Zeekust. In het zuiden geldt de 150 mm neerslag grens als afbakening, die loopt globaal in het westelijk deel
van 18 graden Noorderbreedte naar 15 graden Noorderbreedte in de Oostkant. De Sahara beslaat daarmee een gebied van ruim 8 miljoen vierkante kilometer!
Daar kun je heel wat gras laten groeien om het maar simpel te zeggen!
De Precambrische ondergrond, die voor het grootste gedeelte bestaat uit kristallijne gesteenten en kwartsieten komt hier een daar aan de oppervlakte.
Dat geldt met name voor Mauretanië, het centraal gelegen Ahaggar Gebergte en de westrand van de Rode Zee.
Op dit grondgebergte liggen Paleozoïsche afzettingen, die voor een deel bestaan uit Mariene en ten dele uit Continentale afzettingen.
Tijdens het Ordovicium is de Sahara voor een zeer groot deel door een landijskap bedekt geweest.
De wijdverbreide Nubische zandsteen dateert uit het verschillende perioden tussen het Devoon en het Krijt.
Tijdens het Boven-Krijt vond een belangrijke mariene tangressie plaats (verhoging van het zeenivo). Daarbij werd het Ahaggar gebergte een eiland in de zee.
De poreuze afzettingen uit die periode vormen belangrijke reservoirgesteenten voor water vanuit het Atlasgebergte.
Tijdens het Oud-Tertiair werden de Nummulietkalken gevormd. Deze soort kalksteen heeft ondermeer de bouwstenen voor de pyramiden van Egypte geleverd.
Sinds het Midden-Tertiair is de tektonische activiteit in het gebied groter geworden. Dat geldt met name voor het Atlasgebergte. Oude breuksystemen onder
de Sahara werden weer aktief waardoor vulkanische werkingen op gingen treden. Met name in Libie ten zuiden van de Sirte woestijn had dit de afzetting van grote lavadekken tot gevolg. Men treft ook veel vulkanische gesteenten aan in het Ahaggar Gebergte en in Tibesti.
(voor de indeling van de geologische tijdvakken kunt u terecht op de pagina "onze aarde een levende planeet")
In het westen van de Koefra Oase vindt men opmerkelijke zogenaamde Caldera's. Dat zijn grote oases binnen een krater van een vulkaan.
In de Sahara overheersen vlakke gebieden op een hoogte van 200 tot 600 meter. Depressies komen vooral voor in het westen en noorden voor.
De grootste is de Kattaradepressie, die in de Lybische woestijn ligt op 134 meter onder het zeenivo.
Opvallende gebergten zijn het Ahaggar gebergte met een top van 2918 meter en het oostelijker gelegen Tibesti bergland met een top van 3415 meter.
Verder komen er veel kenmerkende zogenaamde cuesta's en steile randen voor van horizontaal gelegen gesteentenpakketten.
Het vaste gesteente is vaak verweerd tot hoekig puin, dat zeer grote delen van de Sahara bedekt. Plaatselijk is dat puin afgerond en tot een soort grind vervormd. De Sahara bestaat verder voor ongeveer 20% uit zandgebieden. Plaatselijk komen ook uitgestrekte gebieden met stoflagen voor.
In de zandgebieden komen diverse soorten duinen voor. Kwa vorm noemt men ze sikkelduinen, lengteduinen, dwarsduinen en sterduinen.
In de gebergten maar ook op de vlakten treft men fluviatiele dalsystemen aan. Deze dalsystemen, die ook nu nog bij zware neerslag water kunnen voeren
dateren grotendeels uit vochtiger periodes in het
verre verleden. Deze zogenaamd wadi's eindigen vaak in een soort zoutwatermeren,
die echter een tijdelijk karakter hebben.
Over het heersende klimaat in de Sahara is nog weinig bekend. De heetste maanden in het noorden zijn juli en augustus. In het zuiden zijn de maanden mei en juni bepalend voor de hoogste temperatuur. In deze warme periodes komen dagelijkse temperatuurschommelingen van meer dan 50 graden C voor!
De maximum waargenomen temperatuur ligt rond de 60 graden C!
Naast warmte komt er ook vorst voor in deze woestijn. Het gaat dan om nachtvorst in vooral de hogergelegen gebieden.
Bij deze sterke afkoeling treedt vrij snel dauwvorming op. Neerslag vertoont zich over het algemeen met heftige regenbuien. Waarbij de wadi's zich snel met water vullen.
In de gebieden rond de Oasen is de Dadelpalm de belangrijkste plantensoort. Buiten deze gebieden zijn de Tamarask en wat stekelige Acaciasoorten, doornige struiken, halofyten en harde grassoorten van belang.
Na een zware neerslag kan de woestijn plotseling gaan bloeien. De hele vegetatiecyclus verloopt dan extreem snel. De zeldzame kansen om voort te blijven bestaan worden dan door enkele plantensoorten dankbaar aangegrepen.
In de Sahara komen ook een beperkt aantal diersoorten voor. Het rijkste dierenleven treft men aan bij de Oasen en in de veelal uitgedroogde rivierbeddingen.
Van belang zijn de Addax-Antilope, die zich door
zijn grote hoeven relatief gemakkelijk in het zand kan verplaatsen.
Ook de Fennek of woestijnvos dient vermeld te worden. Verder zijn er de zandvos en de Saharakat. Voorts zijn er wat muizen als woestijnspringmuizen, renmuizen, woestijnmuizen en de dikstaartmuis.
In de randgebieden wonen de gewone- en de duingazelle. In de bergen leeft het zogenaamde manenschaap.
De oorspronkelijke wilde ezels zijn vrijwel verdwenen danwel opgegaan in groepen verwilderde huisezels.
Vogelsoorten treft men niet te veel aan in de Sahara. Ze komen vooral in de buurt van de Oasen voor. Typische soorten zijn de zandhoender, renvogels, trappen en leeuwerikken. Voorts leeft er een soort oehoe. Ook komen er roofvogels voor als de lannervalk en de roetvalk, die voornamelijk van trekvogels en waarschijnlijk muizen leven. Verder komt er de steenarend voor.
Opvallend is, dat de Sahara door de trekvogels niet wordt gemeden. Jaarlijks vliegen er ettelijke honderden miljoenen vogels over het gebied.
Dat doen ze meestal zonder de tocht te onderbreken. De vlieghoogte ligt veelal op 3000 meter.
In de Sahara komen wel vrij veel reptielen voor en dan met name hagedissen en slangen. Ook leven er wat soorten padden.
Verder zijn er wat soorten insekten, die in de buurt van de Oasen leven. Dat zijn ondermeer vliegen en sprinkhanen.
De Sahara bevat ook een aantal natuurlijke hulpbronnen. Van belang zijn de zoutwinning, ijzer- en koperertsen, aardolie en aardgas.
In de Sahara heerst over het algemeen een zeer groot watertekort. Recente onderoeken hebben echter aangetoond, dat er onder het stoffige oppervlak een flink reservoir aan water aanwezig is. Water komt via de bestaande afvoersystemen vanuit het Atlasgebergte nog vrij ver de woestijn in. Soms komt het laag onder de oppervlakte tevoorschijn. Dit zijn veelal de Wadigebieden en de Oasen.
De grootte van de huidige bevolking bedraagt ongeveer 2,5 miljoen inwoners. De bevolkingsdichtheid loopt sterk uiteen.
In stadsgebieden meet men wel 1200 inwoners per km2, terwijl daarentegen ook weer hele gebieden onbewoond zijn.
Het verkeer en dan met name dat als gevolg vroegere handelsroute's bestond grotendeels uit karavanen beladen kamelen.
Tegenwoordig wordt een overgroot deel uitgevoerd door gemotoriseerd verkeer. Het vliegverkeer is daarbij het belangrijkste.
Tot zover een wat diepgaander beschrijving van de Sahara.